ĐÔI LỜI VỀ TRUYỆN NGẮN
(Bồi dưỡng HSG văn)
Ths. Phan Danh Hiếu
Trong hệ thống các thể loại tự sự, truyện ngắn giữ một vị trí đặc biệt bởi khả năng cô đọng hiện thực và tập trung cao độ giá trị thẩm mỹ. Không cần đến quy mô đồ sộ hay kết cấu phức tạp, truyện ngắn vẫn có thể tạo ra những rung động sâu sắc và bền bỉ trong tâm hồn người đọc. Chính vì vậy, xét từ góc độ lý luận, giá trị thẩm mỹ của truyện ngắn không nằm ở sự đầy đủ của câu chuyện, mà ở năng lực đánh thức xúc cảm và làm giàu đời sống tinh thần con người thông qua những phương thức biểu đạt tinh luyện.
1. Truyện ngắn và khả năng khơi gợi xúc cảm, rung động nghệ thuật.
Giá trị thẩm mỹ đầu tiên và trực tiếp nhất của truyện ngắn thể hiện ở khả năng khơi gợi xúc cảm nghệ thuật. Với dung lượng hạn chế, truyện ngắn buộc phải vận hành theo nguyên tắc dồn nén: dồn nén sự kiện, cảm xúc và tư tưởng. Chính sự dồn nén ấy tạo ra một hình thức biểu đạt giàu sức gợi, khiến xúc cảm không bị phô bày trực tiếp mà được dẫn dắt tinh tế qua hình ảnh, chi tiết và giọng điệu.
Xúc cảm nghệ thuật trong truyện ngắn thường không mang tính bộc phát, mà có xu hướng thẩm thấu chậm. Thay vì gây ấn tượng bằng những xung đột gay gắt hay cao trào kịch tính, truyện ngắn thường chạm tới người đọc bằng những rung động lặng lẽ, âm ỉ nhưng dai dẳng. Chính sự tiết chế cảm xúc này làm nên phẩm chất thẩm mỹ riêng của thể loại, giúp truyện ngắn tạo được dư âm lâu dài trong quá trình tiếp nhận.
Bên cạnh đó, truyện ngắn có khả năng khơi gợi rung động nghệ thuật đa chiều. Một truyện ngắn hay hiếm khi chỉ đánh thức một trạng thái cảm xúc đơn nhất; trái lại, nó thường tạo ra sự cộng hưởng của nhiều cung bậc cảm xúc khác nhau: thương cảm, trăn trở, hoài nghi, suy tư. Sự phức hợp cảm xúc này phản ánh tính đa diện của đời sống và con người, đồng thời nâng cao chất lượng trải nghiệm thẩm mỹ của người đọc.
Về phương diện nghệ thuật, khả năng khơi gợi xúc cảm của truyện ngắn còn gắn liền với ngôn ngữ gợi mở và tính hàm súc. Việc hạn chế lời bình luận trực tiếp, tăng cường hình ảnh và chi tiết biểu tượng giúp truyện ngắn không “áp đặt” cảm xúc, mà tạo điều kiện để người đọc tự rung động theo cách riêng của mình. Chính quá trình đồng sáng tạo ấy làm cho xúc cảm nghệ thuật trở nên sâu sắc và cá nhân hóa hơn.
Như vậy, truyện ngắn không chỉ truyền tải cảm xúc, mà còn kích hoạt khả năng cảm thụ thẩm mỹ, giúp người đọc trở thành chủ thể tích cực trong quá trình tiếp nhận nghệ thuật.
2. Truyện ngắn và khả năng làm giàu đời sống tinh thần con người.
Giá trị thẩm mỹ của truyện ngắn không dừng lại ở việc tạo rung động cảm xúc, mà còn thể hiện ở khả năng bồi đắp và làm giàu đời sống tinh thần con người. Thông qua những trải nghiệm thẩm mỹ tinh tế, truyện ngắn góp phần mở rộng thế giới nội tâm, nâng cao năng lực suy tư và tự nhận thức của người đọc.
Trước hết, truyện ngắn giúp con người mở rộng khả năng đồng cảm. Bằng việc tái hiện những trạng thái tâm lý phức tạp trong những hoàn cảnh giàu ý nghĩa, truyện ngắn cho phép người đọc bước vào thế giới nội tâm của người khác, cảm nhận những nỗi đau, khát vọng và mâu thuẫn vốn không dễ nhận thấy trong đời sống thường nhật. Quá trình này giúp con người vượt ra khỏi giới hạn cái tôi cá nhân, từ đó hình thành một thái độ sống nhân văn và bao dung hơn.
Bên cạnh đó, truyện ngắn góp phần làm giàu đời sống tinh thần bằng cách kích thích tư duy nhân sinh. Do không trình bày mọi vấn đề một cách minh bạch, truyện ngắn thường để lại những khoảng trống tư tưởng, buộc người đọc phải suy ngẫm và tự tìm kiếm ý nghĩa. Chính sự chủ động trong tiếp nhận này giúp con người rèn luyện năng lực suy tư độc lập, một yếu tố quan trọng của đời sống tinh thần trưởng thành.
Ở tầng sâu hơn, truyện ngắn giúp con người ý thức rõ hơn về tính phức tạp và đa trị của đời sống cũng như con người. Thay vì đưa ra những kết luận đơn giản hay những mô hình đạo đức cứng nhắc, truyện ngắn thường trình bày hiện thực trong trạng thái đa chiều, nhiều nghịch lý, nơi các giá trị thẩm mỹ, đạo đức và nhân sinh không tồn tại tách biệt mà luôn đan cài, xung đột. Chính việc tiếp xúc với những nghịch lý ấy buộc người đọc phải vượt qua cách nhìn một chiều, từ đó hình thành một nhãn quan tỉnh táo và sâu sắc hơn về đời sống.
Truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu là một minh chứng tiêu biểu cho giá trị thẩm mỹ này. Tác phẩm đặt người đọc trước một nghịch lý giàu ý nghĩa: đằng sau vẻ đẹp toàn bích của chiếc thuyền trong sương sớm – một vẻ đẹp đạt đến chuẩn mực thẩm mỹ – lại là một hiện thực đời sống tàn nhẫn với bạo lực gia đình, đói nghèo và sự cam chịu kéo dài. Nghịch lý ấy cho thấy: cái đẹp nghệ thuật không đồng nhất với cái thiện đạo đức, và cái nhìn thuần mỹ học có thể che khuất những sự thật đau đớn của đời sống.
Thông qua cấu trúc nghịch lý này, truyện ngắn không dẫn người đọc đến một phán quyết đạo đức sẵn có, mà buộc họ phải tự vấn về giới hạn của nhận thức, về sự đơn giản hóa đời sống bằng những chuẩn mực có sẵn. Người đàn bà hàng chài không được nhìn như một “nạn nhân thuần túy” hay một “biểu tượng đạo đức”, mà hiện lên trong tính cách phức tạp, vừa đáng thương, vừa khó phán xét. Chính sự từ chối những kết luận đạo đức giản đơn ấy đã làm nên chiều sâu thẩm mỹ của truyện ngắn: nó không áp đặt chân lý, mà đặt con người vào tình thế phải tự nhận thức lại các hệ giá trị của mình.
Từ đó, truyện ngắn góp phần làm giàu đời sống tinh thần con người bằng cách giúp người đọc chấp nhận sự không hoàn hảo và tính mâu thuẫn của đời sống. Thay vì tìm kiếm những kết cục rõ ràng hay những chân lý tuyệt đối, người đọc học cách sống cùng nghịch lý, thấu hiểu sự đa dạng của thân phận con người và ý thức sâu sắc hơn về trách nhiệm của cái nhìn nhân văn. Đây chính là giá trị thẩm mỹ bền vững của truyện ngắn hiện đại: không làm dịu đời sống bằng những lời an ủi dễ dãi, mà làm sâu sắc đời sống tinh thần bằng sự tỉnh táo trong nhận thức.
Có thể nói, bằng những rung động thẩm mỹ tinh tế, truyện ngắn không chỉ mang lại khoái cảm nghệ thuật, mà còn góp phần nuôi dưỡng chiều sâu tinh thần và năng lực tự nhận thức của con người.
KẾT LUẬN
Từ góc độ lý luận văn học, truyện ngắn là một thể loại có giá trị thẩm mỹ đặc biệt nhờ khả năng khơi gợi xúc cảm nghệ thuật sâu sắc và làm giàu đời sống tinh thần con người. Không cần đến quy mô lớn, truyện ngắn vẫn có thể chạm tới những tầng sâu nhất của cảm xúc và tư duy, qua đó khẳng định vai trò quan trọng của văn học trong việc nuôi dưỡng đời sống tinh thần và nhân văn của con người hiện đại.
Ths. Phan Danh Hiếu (Ghi rõ nguồn khi đăng lại)