PHÂN BIỆT ĐỀ TÀI VÀ CHỦ ĐỀ
1. Đề tài – Cái để viết
Đề tài là phạm vi hiện thực đời sống mà nhà văn lựa chọn để phản ánh trong tác phẩm. Đó là miền đất hiện thực nơi câu chuyện bắt đầu, nơi nhân vật sống, hành động và va chạm với số phận.
Nói một cách hình ảnh: Đề tài là cánh đồng – chủ đề là hạt giống tư tưởng được gieo xuống cánh đồng ấy.
Đề tài thường trả lời cho câu hỏi: Tác phẩm viết về lĩnh vực nào của đời sống?
Ví dụ:
– Đề tài chiến tranh
– Đề tài người nông dân
– Đề tài gia đình
– Đề tài tuổi trẻ
– Đề tài thiên nhiên và con người
* Đặc điểm của đề tài:
Mang tính khách quan, gắn với hiện thực.
Có thể trùng lặp ở nhiều tác phẩm khác nhau.
2. Chủ đề – Cái muốn nói
Chủ đề là vấn đề tư tưởng trung tâm mà nhà văn gửi gắm qua việc khai thác đề tài. Đó là lời tự bạch thầm lặng của nhà văn về cuộc đời, được nói bằng hình tượng, chi tiết và số phận con người.
Nếu đề tài là “viết về cái gì”, thì chủ đề là “viết để làm gì, để nói điều gì”.
Nói bằng ngôn ngữ nghệ thuật: Chủ đề là linh hồn tư tưởng làm cho hiện thực trở nên có chiều sâu và có ý nghĩa.
Ví dụ: Từ đề tài chiến tranh, có thể hình thành các chủ đề:
– Ca ngợi chủ nghĩa anh hùng cách mạng
– Lên án sự tàn khốc phi nhân của chiến tranh
– Khám phá bi kịch tinh thần của con người sau chiến tranh
* Đặc điểm của chủ đề:
– Mang tính chủ quan, gắn với cách nhìn của tác giả.
– Thể hiện giá trị tư tưởng – nhân sinh quan của tác phẩm.
– Là yếu tố quyết định chiều sâu tư tưởng và tầm vóc nghệ thuật.
3. Ví dụ cụ thể
Vợ nhặt (Kim Lân)
Đề tài: Nạn đói năm 1945.
Chủ đề: Khẳng định sức sống, lòng nhân ái và khát vọng hạnh phúc bền bỉ của con người ngay trong tận cùng đói khát.
Tóm lại: Đề tài là phạm vi hiện thực được phản ánh; Chủ đề là tư tưởng, vấn đề cốt lõi mà tác giả muốn gửi gắm qua phạm vi hiện thực ấy. Một đề tài có thể triển khai nhiều chủ đề khác nhau, nhưng mỗi tác phẩm chỉ có một chủ đề trung tâm chi phối toàn bộ thế giới nghệ thuật.
Ths. Phan Danh Hiếu