LÝ LUẬN VĂN HỌC, HIỂU ĐÚNG ĐỂ VIẾT SÂU
(Bồi dưỡng HSG Văn)
Ths. Phan Danh Hiếu

I. Hiểu đúng “luật chơi” của phần lý luận văn học HSG

– Trong bài thi HSG, lý luận văn học không phải để định nghĩa, mà để soi sáng tác phẩm và thể hiện năng lực tư duy trừu tượng của thí sinh.
– Giám khảo khó tính thường đánh giá bài viết qua 4 tiêu chí ngầm:
1. Độ chính xác học thuật (không sai, không hời hợt)
2 Độ sâu tư duy (biết đi từ khái quát – cụ thể – khái quát cao hơn)
3. Khả năng vận dụng (lý luận gắn với tác phẩm)
4. Giọng văn có bản lĩnh (không rập khuôn, không sao chép)

Vì vậy: Viết hay lý luận văn học = hiểu sâu + biết chọn + biết đặt vào đúng chỗ.

II. Cách viết phần lý luận văn học “ăn điểm cao”
1. Không mở đầu bằng định nghĩa sách giáo khoa.
– Sai lầm thường gặp: Hs hay viết kiểu: “Theo từ điển thuật ngữ văn học, hình tượng là…”. Đây là cách khô cứng, rập khuôn kiểu viết văn theo công thức mà có nhiều người hay nói trên mạng.

– Cách viết chinh phục giám khảo:
+ Mở bằng nhận định. Hoặc khái quát vấn đề.
Hoặc một mối quan hệ bản chất.

Ví dụ:
Văn học, với tư cách là một hình thái ý thức thẩm mỹ, không phản ánh đời sống bằng sự sao chép giản đơn hiện thực khách quan, mà bằng quá trình tái tạo nghệ thuật thông qua hệ thống hình tượng mang dấu ấn sáng tạo của chủ thể nghệ sĩ. Hiện thực khi đi vào tác phẩm đã trải qua một quá trình chọn lọc, khái quát và thẩm mỹ hóa, nơi cảm xúc, tư tưởng và cá tính sáng tạo của nhà văn cùng tham dự để tạo nên một “hiện thực thứ hai” – hiện thực của nghệ thuật. Chính trong thế giới hình tượng ấy, những vấn đề vốn trừu tượng và phức tạp của đời sống như số phận con người, bản chất nhân tính hay những xung đột tinh thần của thời đại được cụ thể hóa bằng những hình ảnh sống động, giàu sức gợi và ám ảnh. Vì vậy, hình tượng văn học không chỉ là phương tiện chuyển tải nội dung, mà là phương thức phản ánh đặc thù, nơi tư duy nghệ thuật được hiện hình trong cảm xúc, và tư tưởng được truyền đạt bằng con đường thẩm mỹ. Cũng từ đó, văn học khẳng định sức mạnh riêng của mình: không áp đặt chân lý, mà đánh thức nhận thức con người thông qua sự rung động sâu xa của cảm xúc và liên tưởng.

2. Viết lý luận theo cấu trúc “3 tầng tư duy”

– Giám khảo HSG thích bài viết có trí tuệ, không phải học thuộc rồi đưa vào một cách khô khan.

– Một đoạn lý luận chuẩn nên có 3 tầng:

Tầng 1: Khái quát bản chất: Nêu bản chất của vấn đề (hình tượng, ngôn ngữ, tư tưởng, cái tôi, thể loại…)

Tầng 2: Phân tích – lí giải: Vì sao lại như vậy?
Cơ chế nghệ thuật là gì? Vai trò của yếu tố đó trong tác phẩm?

Tầng 3: Nâng lên nhận thức thẩm mỹ: Ý nghĩa đối với người đọc. Giá trị đối với văn học. Vai trò với sự phát triển tư tưởng – nhân văn.

Ví dụ (về ngôn ngữ văn học):
Ngôn ngữ văn học không chỉ là phương tiện truyền đạt nội dung mà còn là nơi tư tưởng nghệ thuật kết tinh thành hình hài cảm xúc. Khi được tổ chức theo nguyên tắc thẩm mỹ, ngôn ngữ không còn phản ánh đời sống một cách thô mộc, mà trở thành không gian gợi mở cảm xúc, khơi dậy liên tưởng và dẫn dắt người đọc bước vào thế giới tinh thần của tác phẩm.

3. Lý luận luôn phải “có điểm tựa tác phẩm”.

– Giám khảo rất dị ứng với: lý luận suông. Nói hay nhưng không “chạm” văn bản.

– Nguyên tắc vàng: Mỗi ý lý luận phải có khả năng “đi vào” ít nhất một tác phẩm cụ thể.

– Cách viết đúng: Không cần phân tích dài.
Chỉ cần nhắc đúng chi tiết – đúng bản chất.

Ví dụ:
Điều này thể hiện đặc biệt sâu sắc trong cách Nguyễn Minh Châu xây dựng những tình huống truyện giàu tính nhận thức trong Chiếc thuyền ngoài xa, nơi một chi tiết tưởng như rất nhỏ của đời sống lại đủ sức mở ra những vấn đề lớn lao về con người và đạo đức sống. Tình huống phát hiện “chiếc thuyền ngoài xa” trong màn sương sớm trước hết đem đến cho nghệ sĩ Phùng một khoảnh khắc thẩm mỹ hoàn hảo, khiến anh ngỡ rằng mình đã chạm tới “chân lý của sự hoàn thiện”. Nhưng ngay sau đó, cũng chính từ hình ảnh đẹp đẽ ấy, hiện thực đời sống trần trụi và tàn nhẫn bất ngờ hiện ra qua cảnh bạo lực gia đình trên bãi biển. Sự đối lập gay gắt giữa cái đẹp nghệ thuật và sự thật đau đớn của cuộc sống không chỉ làm đảo lộn nhận thức ban đầu của nhân vật, mà còn buộc người đọc phải suy ngẫm lại mối quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống, giữa cái nhìn phiến diện và bản chất phức tạp của con người. Ở đây, Nguyễn Minh Châu không kể một câu chuyện để minh họa cho đạo lý sẵn có, mà đặt nhân vật – và cả người đọc – vào tình thế phải tự chất vấn những chuẩn mực tưởng như hiển nhiên về cái đẹp, cái thiện và công bằng. Chính từ những chi tiết nhỏ, những khoảnh khắc tưởng chừng rất đời thường ấy, nhà văn khơi dậy những trăn trở mang tính triết lý sâu xa, làm cho tác phẩm vượt lên trên một câu chuyện về số phận để trở thành một bản đối thoại nghiêm túc về trách nhiệm đạo đức của con người trong việc nhìn nhận và thấu hiểu cuộc đời.
➡ Một câu như vậy cho thấy: học sinh không nói suông.

4. Dùng nhận định – nhưng phải “biết đặt đúng chỗ”.

– Giám khảo khó tính không cần nhiều câu nói nổi tiếng, mà cần:
+ Đúng vấn đề.
+ Đặt đúng thời điểm.
+ Gắn chặt với lập luận.

– Vị trí tốt nhất để đặt nhận định:
+ Cuối đoạn → chốt ý.
+ Sau khi phân tích → nâng tầm.
Ví dụ:
Đúng như Belinxky từng nhận định, văn học “là tư duy bằng hình tượng”, bởi chỉ thông qua hình tượng, những tư tưởng trừu tượng mới có thể chạm đến chiều sâu cảm xúc của con người.

III. Giọng văn – yếu tố “ăn điểm thầm lặng”.

– Giám khảo HSG rất tinh, các thầy cô cảm được giọng văn. Vì vậy cần lưu ý những vấn đề sau:
1. Tránh giọng kể – liệt kê. Hạn chế viết kiểu: “Thứ nhất…, thứ hai…”. Ưu tiên: giọng nghị luận học thuật.

2. Viết câu có nhịp điệu tư duy. Câu dài – ngắn đan xen. Có mệnh đề phụ. Có điểm “dừng” để suy nghĩ.
Ví dụ:
Không phải ngẫu nhiên mà trong những tác phẩm có sức sống lâu bền, ngôn ngữ luôn trở thành nơi lưu giữ rõ nét nhất dấu ấn cá tính sáng tạo của nhà văn – nơi mỗi lựa chọn từ ngữ, mỗi nhịp điệu câu văn, dù rất nhỏ, cũng âm thầm bộc lộ cách người nghệ sĩ cảm nhận, suy tư và đối thoại với đời sống.

IV. Ba lỗi “chết người” khiến bài HSG mất điểm nặng.
1. Lý luận chung chung – sáo rỗng.
2. Thuộc nhiều nhưng không thể hiện được nét riêng của bản thân.
3. Viết như bài học thuộc, không có chính kiến.

@Giám khảo HSG luôn hỏi thầm:
“Em có thật sự hiểu điều mình đang viết không?”

V. Công thức ngắn gọn để học sinh ghi nhớ.

Lý luận hay = Bản chất đúng + Lập luận sâu + Gắn tác phẩm + Giọng văn có tư duy.

Chúc các em học và thi tốt.

Ths. Phan Danh Hiếu