LÀM SAO VIẾT NLXH GIÀU CHẤT VĂN?

(Trích khóa điểm 9+ cho học sinh 12)

I. Hiểu đúng “giàu chất văn” trong nghị luận xã hội.

Giàu chất văn không phải là bay bổng tuỳ hứng, mà là:

• Lập luận chặt chẽ
• Ngôn ngữ gợi hình – gợi cảm
• Tư duy có chiều sâu triết lý
• Cảm xúc được kiểm soát bằng lý trí

– Nghị luận xã hội hay là khi lý trí dẫn đường, cảm xúc nâng bước.

II. Bảy nguyên tắc cốt lõi để viết giàu chất văn.

1.Mở bài bằng hình ảnh – ẩn dụ – liên tưởng

– Tránh mở bài trực diện khô cứng, kiểu như: “Trong cuộc sống hiện nay, vấn đề… là vấn đề cần bàn luận.”

– Nên mở bằng hình ảnh đời sống: Cuộc đời mỗi con người là một hành trình lênh đênh giữa biển lớn, nơi không phải lúc nào sóng gió cũng hiện ra để thử thách, mà đôi khi chính sự êm ả kéo dài mới khiến con người lạc hướng. Chỉ đến khi những cơn gió ngược bất ngờ nổi lên, buộc ta phải chậm lại, con người mới giật mình tự vấn, không phải mình đã đi được bao xa, mà là mình đang đi về đâu trong chính cuộc đời mình.

* Sau đó mới dẫn vào vấn đề nghị luận.

2. Viết luận điểm bằng câu có chiều sâu tư duy.

– Luận điểm không nên là câu “kể việc”, mà là câu khái quát – triết lý.

Ví dụ: Lắng nghe không chỉ là hành động của đôi tai, mà còn là sự vận động âm thầm của trái tim để chạm đến thế giới nội tâm của người khác.

3. Phân tích bằng hình ảnh + lý lẽ đan xen.

– Công thức hiệu quả: Hình ảnh – Phân tích – Khái quát

Ví dụ: Khi con người biết lắng nghe, họ giống như người mở cửa sổ cho ánh sáng bước vào căn phòng tối của định kiến. Lắng nghe giúp ta nhận ra rằng, phía sau mỗi lời nói đều là một câu chuyện chưa kể, một nỗi niềm chưa được gọi tên.

4. Dẫn chứng chọn lọc, có “điểm rơi cảm xúc”.

– Không cần nhiều, chỉ cần đúng và sâu, triết lý.

• Dẫn chứng lấy từ thiên nhiên. Dẫn chứng lịch sử – đời sống – người thật, việc thật.
• Không kể lể dài dòng.
• Luôn gắn với luận điểm.

Ví dụ:

Khi con người biết lắng nghe, họ giống như mặt đất khô cằn biết cúi mình đón lấy những cơn mưa đầu mùa. Chính sự lặng yên ấy giúp đất hồi sinh, cũng như lắng nghe giúp tâm hồn con người mở ra trước những điều từng bị che khuất bởi định kiến. Giống như dòng sông chỉ có thể phản chiếu bầu trời khi mặt nước đủ phẳng lặng, con người chỉ thực sự hiểu được người khác khi biết gác lại cái tôi để lắng nghe. Bởi phía sau mỗi lời nói vang lên, luôn ẩn giấu một câu chuyện chưa kịp kể trọn và một nỗi niềm chưa tìm được tên gọi.

5. Chốt luận điểm bằng câu văn “đinh”.

– Mỗi đoạn nên kết bằng một câu khái quát giàu triết lý.

Ví dụ: Bởi vậy, lắng nghe không làm con người yếu đi, mà khiến tâm hồn trở nên sâu hơn, nhân ái hơn và trưởng thành hơn.

6. Phản biện nhẹ nhàng, nhân văn.

• Không phủ định cực đoan, mà mở rộng vấn đề.

Ví dụ: Lòng yêu thương là khả năng khiến con người bước ra khỏi cái tôi chật hẹp để chạm đến thế giới của người khác bằng sự thấu hiểu và sẻ chia. Nó không ồn ào như những lời hứa lớn lao, mà âm thầm như mạch nước ngầm nuôi dưỡng sự sống, chỉ khi cạn kiệt người ta mới nhận ra giá trị của nó. Khi con người biết yêu thương, họ học cách nhìn thấy nỗi đau phía sau một vẻ ngoài bình thản, nhận ra sự yếu đuối ẩn sau những im lặng kéo dài. Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận rằng yêu thương nếu thiếu tỉnh táo rất dễ trượt sang cảm tính, dễ biến thành sự bao dung mù quáng hoặc hy sinh bản thân một cách cực đoan. Bởi vậy, lòng yêu thương đích thực không phải là đánh mất mình trong người khác, mà là biết cảm thông trên nền tảng của lý trí, biết sẻ chia nhưng vẫn giữ được những giới hạn cần thiết. Chính thứ yêu thương tỉnh thức ấy mới giúp con người không trở nên vô cảm trước nỗi đau của đồng loại, đồng thời vẫn bảo toàn được phẩm giá và bản lĩnh của chính mình trong một thế giới nhiều biến động.

7. Kết bài bằng hình ảnh hoặc câu nói sâu sắc.

Ví dụ: Lòng tốt không làm cho thế giới bớt đi những bất công ngay tức thì, nhưng nó giúp con người không trở nên vô cảm trước những bất công ấy. Giữa một đời sống nhiều xô lệch và tổn thương, lòng tốt giống như ngọn đèn nhỏ được thắp lên trong đêm dài: ánh sáng không lớn, nhưng đủ để con người nhận ra nhau và không lạc mất phần người trong mình. Khi biết sống tử tế, con người không chỉ trao đi yêu thương, mà còn gìn giữ cho chính mình một điểm tựa tinh thần bền vững để bước tiếp giữa những biến động của cuộc đời.

III. Gợi ý để luyện viết theo phong cách này

• Mỗi ngày viết 1 đoạn 200 – 300 chữ theo mô hình: Luận điểm – Phân tích luận điểm – Phân tích dẫn chứng – Chốt ý.

Ths. Phan Danh Hiếu